Trabzon'un Arsin ve Araklı İlçeleri'nin Gümüşhane ili sınırında bulunan Yeni
Yayla Mevkii'ndeki Santa Harabeleri, kıyıdan
yaklaşık 40 kilometre içeride bin
600 metre yükseklikte yer alıyor. Vadilerle birbirinden ayrılmış 3 ayrı yamaçta
yer alan antik kentin ne zaman kurulduğu ise bilinmiyor. Orta Çağ'da kurulduğu
ile ilgili bir delil olmamasına rağmen, derebeyi anlaşmazlıkları süresince yarı
müstakil bir Rum sığınağı olarak kullanıldığı ve bunun yanında 17. ve 18.
yüzyıllarda nüfusunun arttığı biliniyor.
Santa Harabeleri 17. yy'dan beri dini, ticari ve kültürel önem taşıyan bir
yerleşim yeridir. Santa Harabeleri bugünkü Dumanlı köyü sınırları içerisinde yer
almaktadır. 7 adet mahallesi vardır. İl Merkezine uzaklığı 80 km.'dir. Ulaşım
Yağmurdere Bucağı üzerindedir. Her mahalle tümüyle taştan inşa edilmiş tek katlı
konutlar, her sokak başında 1 çeşme vardır.
Harabeleri,Rum çeteleri tarafından kurulduğu sanılmaktadır. Taş cepheli 5 adet
Kilisenin olduğu harabelerde Meryemana Manastırı, Ayvalos kilisesi, Musaray
kilisesi, Stephanos-kiliseleri ile dini yapılar, kaleler ve antık kentler
mevcuddur.
19. yüzyılda yörede derebeyi egemenliğinin olduğu bir dönemde Santa'nın, doğal
konumu ile bağımsız ve korunaklı bir sığınak olarak Hıristiyan toplumunun
varlığını sürdürmesinde etkili oldu. Santa'da tarım ve hayvancılığın yanısıra,
çevrede var olan kurşun ve demir gibi maden ocaklarının da işletildiği, hatta
demirciliğin önemli bir meslek kolu olduğu öğrenildi.
Etrafı Ziyaret ve Karakaban Dağları, Zincirli, Kilise ve Uzunsırt gibi 2 bin
metrenin üzerinde yükseltilerle kuşatılmış olan bölgenin girişe elverişli olan
yeri sadece vadiye açılan kuzey kısmı. Burası, dışa kapalı, fakat kendi içinde
su kaynaklarının varlığı ve bahçe ölçeğinde üretime elverişli toprağı ile yaşama
elverişli. Birbirini kuş bakışı çok net bir şekilde görebilen 3 ayrı yamaç
üzerine kurulmuş olan Santa'da mahalle olarak 7 yerleşim bulunuyor.
Eski
isimleriyle Piştoflu, Binatlı, İhsanlı, Zerzili, Çakallı, Zincanlı ve Zurnacılı
ismi verilen mahallelerde, özellikle 18. yüzyılın son yarısında inşa edilen
resmi binalar son derece dikkat çekiyor. Günümüzde hala yayla göçerli tarafından
kullanılan bu binalar, yapılan tahribat ve ilavelere rağmen göz alıcı görünümünü
koruyor.
Santa ile ilgili en kapsamlı araştırmaları yapan Karadeniz Teknik Üniversitesi
Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nural Gündüzalp, harabelerle ilgili olarak, "Etrafı
yüksek dağlarla çevrilmiş, dışa kapalı, hırçın fiziki özelliklere sahip olan
bölgelerde kurulan yerleşmeler, genelde kültürel kimliğini yitirmeden uzun süre
varlığını sürdürebilmişlerdir. Doğu Karadeniz'deki Pontic yerleşmelerden birisi
olan Santa bölgesi de, böyle bir özellik göstermektedir. Santa, tepelere kurulan
köylerden oluşan bir yerleşme olup, bugün üzülerek söylemek
